Cytologia – kiedy wykonać badanie i jak się do niego przygotować?

Cytologia jest badaniem przesiewowym, w którym liczy się jakość pobranego materiału. Komórki szyjki macicy muszą być dobrze widoczne i możliwe do oceny, dlatego znaczenie mają termin badania, faza cyklu, stan zapalny, stosowane preparaty dopochwowe oraz ostatnie procedury ginekologiczne. Prawidłowe przygotowanie zmniejsza ryzyko wyniku niediagnostycznego i pomaga uniknąć niepotrzebnego powtarzania badania. Kiedy wykonać badanie cytologiczne i jak się do niego przygotować?

Kiedy wykonać cytologię i jak często powtarzać badanie?

Cytologię najlepiej wykonać między 10. a 20. dniem cyklu, licząc od pierwszego dnia miesiączki, pod warunkiem, że nie występuje już krwawienie ani plamienie. W praktyce oznacza to termin nie wcześniej niż 4 dni po ostatnim dniu miesiączki i nie później niż 4 dni przed kolejnym krwawieniem. Badania nie wykonuje się podczas miesiączki, ponieważ krew i intensywne złuszczanie komórek mogą utrudnić ocenę materiału pobranego z szyjki macicy. Przy nieregularnych cyklach najlepiej wybrać dzień bez krwawienia i objawów infekcji, a w razie wątpliwości skonsultować termin z gabinetem.

Badanie cytologiczne należy wykonywać zgodnie z programem profilaktyki lub zaleceniem lekarza. W Polsce bezpłatne badanie przesiewowe w kierunku raka szyjki macicy przysługuje kobietom w wieku 25–64 lat. Jeżeli wynik testu HPV HR jest ujemny, kolejne badanie zwykle wykonuje się po 5 latach, a w określonych sytuacjach po 3 latach lub po 12 miesiącach. Inny harmonogram może dotyczyć pacjentek po nieprawidłowej cytologii, leczeniu zmian szyjki macicy, w ciąży, po porodzie lub po menopauzie [7].

Jak przygotować się do cytologii?

Przez 2 do 3 dni przed cytologią nie należy stosować irygacji pochwy, globulek, kremów, tabletek ani innych preparatów dopochwowych (o ile lekarz nie zaleci inaczej). Warto też zrezygnować z tamponów, środków plemnikobójczych, żeli i lubrykantów [1].

Na 24 do 48 godzin przed cytologią należy powstrzymać się od współżycia (dotyczy to również stosunku z prezerwatywą) [6]. Minimum dobę przed badaniem nie zaleca się także wykonywania USG przezpochwowego, badania ginekologicznego ani pobierania innych wymazów z pochwy lub szyjki macicy, chyba że lekarz zdecyduje inaczej [3].

W dniu badania wystarczy zwykła higiena zewnętrznych okolic intymnych. Nie należy wykonywać intensywnego wypłukiwania pochwy ani stosować dodatkowych preparatów zapachowych. Przed pobraniem wymazu trzeba poinformować lekarza lub położną o ciąży, połogu, menopauzie, wcześniejszych nieprawidłowych wynikach cytologii, leczeniu zmian szyjki macicy, objawach infekcji oraz wszystkich lekach stosowanych dopochwowo.

Badanie przesiewowe szyjki macicy krok po kroku

Badanie cytologiczne trwa zwykle kilka minut i odbywa się w gabinecie ginekologicznym lub położniczym.

Pacjentka układa się na fotelu ginekologicznym na plecach, a lekarz albo położna wprowadza do pochwy jednorazowy wziernik, który umożliwia uwidocznienie szyjki macicy. Następnie specjalną szczoteczką pobiera materiał z tarczy i kanału szyjki macicy. To etap najważniejszy diagnostycznie, ponieważ w pobranej próbce znajdują się komórki oceniane później w laboratorium [8].

Po pobraniu materiał trafia na szkiełko albo do pojemnika z płynnym podłożem (zależnie od rodzaju wykonywanego badania). Próbka jest następnie przekazywana do laboratorium, gdzie ocenia się ją pod mikroskopem lub wykorzystuje do dalszych oznaczeń, np. testu HPV HR [2].

Co może zaburzyć wynik cytologii?

Wynik cytologii zależy nie tylko od prawidłowego pobrania materiału, ale też od tego, czy komórki szyjki macicy są dobrze widoczne w próbce. Ocenę mogą utrudnić:

krew,
świeże plamienie,
obfity śluz,
wysięk zapalny,
duża liczba leukocytów,
zanieczyszczenie materiału substancjami obecnymi w pochwie.

Próbka może być mniej czytelna również wtedy, gdy cytologia zostanie wykonana w trakcie aktywnej infekcji intymnej lub nasilonego stanu zapalnego. Świąd, pieczenie, ból, nieprzyjemny zapach wydzieliny, ropne albo bardzo obfite upławy warto zgłosić przed badaniem, ponieważ lekarz lub położna mogą zdecydować o przesunięciu cytologii i wcześniejszym leczeniu [4].

Na wynik mogą wpływać także zmiany fizjologiczne, na przykład ciąża, połóg, menopauza i zanik nabłonka związany z niedoborem estrogenów. U części pacjentek po menopauzie próbka bywa trudniejsza do interpretacji, ponieważ komórki są mniej liczne, bardziej kruche albo zmienione zanikowo. Dlatego informacje o wieku, ostatniej miesiączce, ciąży, porodzie, leczeniu hormonalnym i wcześniejszych zabiegach na szyjce macicy są dla osoby pobierającej materiał istotne diagnostycznie [5].

Sytuacja	Zalecenie przed cytologią
miesiączka lub plamienie	Przełóż badanie na dzień bez krwawienia, najlepiej między 10. a 20. dniem cyklu.
współżycie	Zachowaj 24–48 godzin przerwy przed pobraniem wymazu.
leki preparaty dopochwowe	Nie stosuj globulek, kremów, tabletek dopochwowych, irygacji, tamponów i lubrykantów przez 2–3 dni przed badaniem, o ile lekarz nie zaleci inaczej.
objawy infekcji	Zgłoś świąd, pieczenie, ból, upławy lub nieprzyjemny zapach wydzieliny przed badaniem.

Źródła:

Canadian Cancer Society, Pap test, online: https://cancer.ca/en/treatments/tests-and-procedures/pap-test.
Cleveland Clinic, Pap Smear, 19.08.2024, online: https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/4267-pap-smear.
Grupa LuxMed, Jak przygotować się do cytologii ginekologicznej?, online: https://www.luxmed.pl/jak-przygotowac-sie-do-badania/cytologia-ginekologiczna.
Kamal M., The Pap smear in inflammation and repair, Cytojournal. 2022, 19:29.
Kiff J., Cotter M., Munro E. i in., Cervical Cancer Screening in Postmenopausal Women: Is It Time to Move Toward Primary High-Risk Human Papillomavirus Screening?, J Womens Health (Larchmt). 2021, 30(7): 972–978.
MSD, Cytologia – co to za badanie, jak wygląda i kiedy je zrobić?, online: https://hpv.pl/blog/cytologia-co-to-za-badanie-jak-wyglada-i-kiedy-je-zrobic/.
Narodowy Fundusz Zdrowia, Profilaktyka raka szyjki macicy, online: https://pacjent.gov.pl/program-profilaktyczny/profilaktyka-raka-szyjki-macicy.
NHS, What happens at your cervical screening appointment, 4.02.2022, online: https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/cervical-screening/what-happens/.

Jest to ogólna informacja dla pacjentów. Pierwszym źródłem informacji na temat Pana/Pani stanu zdrowia i przebiegu leczenia powinien być lekarz prowadzący, dlatego w razie jakichkolwiek pytań dotyczących stanu zdrowia i przebiegu leczenia proszę zwrócić się do swojego lekarza. Niniejsza informacja nie zastępuje porady lekarskiej. Zawsze, przed zastosowaniem porad zawartych w niniejszym materiale, należy skonsultować się z lekarzem prowadzącym.zrowie