Niepodległość ma także kobiece twarze. 5 Polek, których historie warto poznać

Przewoziły broń, organizowały oddziały, przekazywały tajne informacje i domagały się prawa do współdecydowania o państwie, które pomagały tworzyć. Kobiety niepodległości miały różne przekonania, zawody i doświadczenia. Łączyła je gotowość do działania, często przez wiele lat, bez pewności, że ich wysiłek przyniesie rezultat. Wśród nich były Aleksandra Szczerbińska, Aleksandra Zagórska, Maria Wittek, Zofia Sokolnicka i Justyna Budzińska-Tylicka. Za każdym z tych nazwisk kryje się historia, która zasługuje na więcej niż zdanie w podręczniku.

Kufer z bronią i przefarbowane włosy. Tak wyglądał jeden z etapów konspiracyjnego życia Aleksandry Szczerbińskiej, późniejszej Piłsudskiej. W 1907 roku, po zwolnieniu z Pawiaka, dalsza działalność w Warszawie była dla niej zbyt niebezpieczna. Zmieniła wygląd i wyjechała do Kijowa, zabierając broń dla organizacji. Miała niewiele ponad dwadzieścia lat i doświadczenie, którego nie zdobywało się w bezpiecznych warunkach.

Ta historia, opisana przez Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, pozwala spojrzeć na odzyskanie niepodległości od strony konkretnych zadań: znalezienia lokalu, dostarczenia przesyłki, przygotowania meldunku, zorganizowania pomocy. Kobiety wykonywały je jako samodzielne uczestniczki wydarzeń, podejmujące decyzje i ponoszące ich konsekwencje.

1. Aleksandra Szczerbińska-Piłsudska. Zanim została żoną Marszałka, odpowiadała za broń

Aleksandra Szczerbińska, późniejsza Piłsudska, przed 1918 rokiem. Autor nieznany, domena publiczna, za Wikimedia Commons.

Do Polskiej Partii Socjalistycznej wstąpiła w 1904 roku. Działała wśród warszawskich robotnic, a z czasem powierzono jej organizowanie i nadzorowanie składów broni. Odpowiadała za dostawy oraz kontakty z kurierami. Sama również przewoziła broń, amunicję i dynamit przez granice zaborów.

Właśnie przy jednym ze składów w maju 1906 roku poznała Józefa Piłsudskiego. W jej biografii działalność niepodległościowa poprzedzała więc związek z człowiekiem, którego nazwisko później przyjęła. Była doświadczoną konspiratorką z własnym zakresem odpowiedzialności.

Przygotowywała również akcję pod Bezdanami w 1908 roku: prowadziła rozpoznanie stacji i okolicznych dróg, a po napadzie na rosyjski pociąg przewoziła zdobyte pieniądze do Galicji. Jej historia pokazuje znaczenie pracy organizacyjnej. Za wydarzeniem, które później otrzymuje nazwę i datę w podręczniku, stoją wcześniejsze podróże, obserwacje i przygotowania.

2. Aleksandra Zagórska. Organizatorka oddziału i matka, która straciła syna

Aleksandra Zagórska. Fotografia archiwalna, autor nieznany, domena publiczna, za Wikimedia Commons.

Jesienią 1918 roku we Lwowie kobiety zajmowały się pomocą rannym, zaopatrzeniem i przekazywaniem informacji. Aleksandra Zagórska, mająca za sobą działalność konspiracyjną, zorganizowała oddział kurierek. Z tych doświadczeń wyrosła Ochotnicza Legia Kobiet, której została organizatorką i komendantką.

Legionistki pełniły między innymi służbę wartowniczą, kurierską i pomocniczą, a w sytuacji zagrożenia również uczestniczyły w walce. Ich obecność wymagała załatwienia bardzo konkretnych spraw: zakwaterowania, umundurowania, szkolenia i podziału obowiązków. Zagórska współtworzyła warunki, w których kobiety mogły służyć jako zorganizowany oddział.

W czasie walk o Lwów zginął jej czternastoletni syn, Jurek Bitschan. W opowieściach o bohaterstwie łatwo przejść od tej informacji do kolejnych odznaczeń i funkcji. Warto jednak zatrzymać się przy niej na chwilę. Za publiczną działalnością Zagórskiej stała również osobista strata, której nie sposób zamknąć w patriotycznej formule.

Kontynuowała służbę, a podczas wojny polsko-bolszewickiej kierowała Wydziałem Ochotniczej Legii Kobiet. Jej biografia łączy historię powstawania kobiecych struktur wojskowych z doświadczeniem matki ponoszącej dramatyczny koszt walk.

3. Maria Wittek. Pierwsza generał i wieloletnia organizatorka służby kobiet

Maria Wittek przed 1939 rokiem. Autor nieznany, źródło: Centralne Archiwum Wojskowe, domena publiczna, za Wikimedia Commons.

Stopień generała brygady otrzymała 3 maja 1991 roku. Miała wtedy 91 lat. Była pierwszą kobietą w Wojsku Polskim, która uzyskała taki awans. Za tą datą kryło się kilkadziesiąt lat służby, organizowania szkoleń i zabiegania o miejsce kobiet w strukturach obronnych.

Maria Wittek działała w Polskiej Organizacji Wojskowej, a w 1920 roku uczestniczyła w obronie Lwowa. W okresie międzywojennym stanęła na czele Przysposobienia Wojskowego Kobiet. Pomagała przygotowywać kobiety do zadań, które wymagały wiedzy, dyscypliny i praktycznych umiejętności. Podczas II wojny światowej kierowała Wojskową Służbą Kobiet w strukturach ZWZ-AK.

Powojenna rzeczywistość przyniosła jej represje. Po aresztowaniu i wyjściu z więzienia utrzymywała się z pracy w kiosku „Ruchu” w Polskim Radiu. Nadal zajmowała się jednak pamięcią o uczestniczkach konspiracji. W 1970 roku zainicjowała powstanie Komisji Historii Kobiet w Walce o Niepodległość, pomagając zabezpieczać dokumenty i świadectwa.

Jej nazwisko znalazło się również w zapowiedzianym programie obchodów IPN w Warszawie na 9 listopada 2026 roku: planowano wystawę poświęconą jej życiu i Przysposobieniu Wojskowemu Kobiet. To przypomnienie, jak wiele pozostaje do opowiedzenia o kobietach, które organizowały służbę innych, a później chroniły ich historie przed zapomnieniem.

4. Zofia Sokolnicka. Nauczycielka, która została emisariuszką

Zofia Sokolnicka. Portret opublikowany w „Albumie Pamiątkowym Powstańców i Niepodległościowców Ziem Zachodnich R.P. 1918–1921”. Zbiory Biblioteki Narodowej, Polona, domena publiczna, za Wikimedia Commons.

Jej działalność zaczynała się od edukacji. Związana z Poznaniem Zofia Sokolnicka prowadziła tajne nauczanie języka polskiego i historii, przeciwstawiając się germanizacji. Wspierała także rodziców i angażowała kobiety w działalność społeczną. Zachowanie języka i przekazywanie wiedzy były dla niej częścią pracy na rzecz polskiej wspólnoty.

Podczas I wojny światowej została emisariuszką między Wielkopolską a Centralną Agencją Polską w Lozannie, następnie Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu. Przekazywała informacje o sytuacji w zaborze pruskim ludziom zabiegającym o sprawę polską za granicą. W jej biografii szkolna sala spotyka się więc z dyplomacją: wiedza o lokalnych warunkach mogła mieć znaczenie podczas rozmów prowadzonych daleko od Poznania.

W 1919 roku znalazła się w gronie ekspertów polskiej strony podczas konferencji pokojowej w Paryżu. W tym samym roku została posłanką do Sejmu Ustawodawczego, należąc do pierwszego pokolenia parlamentarzystek odrodzonej Polski.

Sokolnicka pokazuje jeszcze jedną drogę do niepodległości: wieloletnią pracę nauczycielską, budowanie kontaktów i dostarczanie sprawdzonych wiadomości. Także te umiejętności były potrzebne państwu, które dopiero odzyskiwało miejsce na mapie.

5. Justyna Budzińska-Tylicka. Lekarka, która upominała się o obywatelki

Justyna Budzińska-Tylicka. Portret z książki Cecylii Walewskiej „W walce o równe prawa. Nasze bojownice” z 1930 roku. Autor nieznany, Biblioteka Narodowa, Polona; plik udostępniony w Wikimedia Commons jako CC0.

W listopadzie 1918 roku, gdy powstawały instytucje odrodzonego państwa, Justyna Budzińska-Tylicka stawiała pytanie o miejsce kobiet w jego życiu politycznym. Na łamach „Bluszczu” domagała się pełni praw obywatelskich dla Polek. Uczestniczyła również w delegacji przedstawiającej Józefowi Piłsudskiemu postulaty równouprawnienia.

Niepodległość oznaczała dla niej także odpowiedź na pytanie, kto będzie mógł decydować o przyszłości kraju. Kobiety pracowały, organizowały pomoc i uczestniczyły w działalności niepodległościowej. Budzińska-Tylicka należała do tych, które konsekwentnie upominały się o ich prawo do wybierania przedstawicieli oraz kandydowania.

Była lekarką i działaczką społeczną. W odrodzonej Polsce pracowała również jako warszawska radna, zajmując się sprawami opieki społecznej. Jej aktywność łączyła troskę o codzienne warunki życia z zabieganiem o wpływ kobiet na publiczne decyzje.

Dekret o ordynacji wyborczej z 28 listopada 1918 roku przyznał prawa wyborcze bez różnicy płci. Był to rezultat długich starań wielu środowisk i działaczek. Budzińska-Tylicka miała w tej historii własne, ważne miejsce, choć jej nazwisko wciąż rzadziej pojawia się w rocznicowych opowieściach.

Kobiety niepodległości nie miały jednego życiorysu

Te pięć historii obejmuje różne środowiska polityczne, zawody i sposoby działania. Konspiracyjna praca Aleksandry Szczerbińskiej różniła się od działalności oświatowej Zofii Sokolnickiej, a dowodzenie kobiecą formacją od występowania z postulatami wyborczymi. Wszystkie te działania współtworzyły jednak warunki odzyskania niepodległości, jej obrony i budowania instytucji nowego państwa.

Ich biografie przypominają również, że przełom historyczny nie kończy codziennych obowiązków ani osobistych trudności. Trzeba było zarabiać, opiekować się bliskimi, wracać do pracy po więzieniu, organizować szkolenia i pisać kolejne wystąpienia. Za datami i odznaczeniami pozostają lata wysiłku, który łatwo przeoczyć podczas rocznicowych uroczystości.

11 listopada warto zapamiętać także ich nazwiska

Święto Niepodległości jest dobrą okazją, żeby rozszerzyć znaną opowieść o konkretne kobiece losy. Przypomnieć, kto dostarczał broń, kto organizował służbę, kto przekazywał informacje i kto upominał się o równe prawa. Te kobiety miały własne przekonania, podejmowały ryzyko i wykonywały pracę, która wpływała na bieg wydarzeń.

Aleksandra Szczerbińska-Piłsudska, Aleksandra Zagórska, Maria Wittek, Zofia Sokolnicka, Justyna Budzińska-Tylicka. O której z nich chciałabyś przeczytać więcej?

Źródła i fotografie

• Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku: Aleksandra Piłsudska – rys biograficzny.
• IPN: Aleksandra Zagórska oraz Ochotnicza Legia Kobiet w walce o niepodległość.
• IPN: Maria Wittek – pierwsza kobieta generał w Wojsku Polskim.
• IPN Warszawa: zapowiedź programu na 9 listopada 2026 roku.
• IPN: Zofia Sokolnicka – Biografie Elementarne.
• Muzeum Historii Polski: „Bluszcz” – czasopismo światłych obywatelek.
• Dom Spotkań z Historią: Radne warszawskie. Stulecie kobiet w radzie miejskiej.
• IPN: przyznanie Polkom praw wyborczych.

Karty źródłowe fotografii i informacje o ich statusie: Aleksandra Piłsudska, Aleksandra Zagórska, Maria Wittek, Zofia Sokolnicka, Justyna Budzińska-Tylicka.

Polki, które inspirują – nie tylko w Dzień Kobiet