Jak rozpoznać kandydozę jamy ustnej? Kluczowe symptomy i diagnoza

Jama ustna to skomplikowane środowisko, w którym żyje wiele mikroorganizmów, w tym bakterie, grzyby, wirusy. Większość z nich jest nieszkodliwa, o ile zachowana jest równowaga w tym mikrobiomie. Wśród tych drobnoustrojów bytują m.in. grzyby z rodzaju Candida, w tym Candida albicans, które najczęściej powodują kandydozę [1]. Dowiedz się, jak ją rozpoznać i leczyć.

Dlaczego grzyby Candida mogą być groźne?

Grzyby z rodzaju Candida mają zdolność do życia w dwóch formach. Mogą występować jako blastospory, czyli małe zarodniki powstające przez pączkowanie, albo jako strzępki grzybni – dłuższe nitkowate struktury. Te formy są zanurzone w specjalnej, ochronnej macierzy, która tworzy razem tzw. biofilm chroniący grzyby i sprawiający, że infekcje są trudniejsze do wyleczenia.

Kiedy odporność organizmu jest osłabiona, Candida albicans może przejść od stanu nieszkodliwego do chorobotwórczego. Dzieje się tak głównie dzięki tworzeniu złożonych biofilmów, które są odporne nawet na wysokie stężenia leków przeciwgrzybiczych. Strzępki grzybni mogą przyczepiać się do błony śluzowej jamy ustnej, protez czy implantów, a czasem nawet oderwać się i przedostać do układu krążenia. Konsekwencją tego bywa kandydemia, czyli groźna infekcja ogólnoustrojowa [1,2].

Przyczyny grzybicy jamy ustnej

Mimo że grzyby Candida są zazwyczaj nieszkodliwe, w pewnych warunkach mogą się nadmiernie namnażać i wywoływać infekcję – kandydozę jamy ustnej. Dzieje się tak, gdy równowaga w jamie ustnej zostaje zaburzona [1,2].

Kandydoza jest infekcją oportunistyczną. Oznacza to, że rozwija się tylko w sprzyjających okolicznościach. Do czynników ryzyka należą m.in. [1]:

osłabiona odporność (np. u osób starszych, niemowląt, zakażonych wirusem HIV);
choroby metaboliczne (jak cukrzyca);
długotrwałe stosowanie antybiotyków lub sterydów;
niedożywienie;
noszenie źle dopasowanych protez zębowych.

Objawy grzybicy jamy ustnej

Kandydoza jamy ustnej to infekcja, której obraz kliniczny zależy od postaci choroby, czasu trwania objawów oraz ogólnego stanu zdrowia.

Charakterystycznym objawem są białawo-żółte naloty na błonie śluzowej policzków, podniebienia, języka oraz dziąseł. Mogą pojawiać się także w kącikach ust, przeradzając się z czasem w pęknięcia i nadżerki. U niemowląt białe wykwity są zwykle miękkie, przypominają wyglądem zsiadłe mleko i zazwyczaj nie powodują bólu. U dorosłych natomiast naloty mocniej przywierają do podłoża, a ich usunięcie może prowadzić do krwawienia [3].

Jak rozpoznać różne postacie kliniczne kandydozy?

W zależności od czasu trwania objawów kandydozę dzieli się na postać ostrą i przewlekłą.

Kandydoza ostra

Postacie ostre obejmują kandydozę rzekomobłoniastą, potocznie nazywaną pleśniawkami, oraz postać zanikową, zwaną rumieniową lub poantybiotykową. Postać zanikowa charakteryzuje się zaczerwienieniem błony śluzowej, zanikiem brodawek języka i dyskomfortem, obejmującym pieczenie czy suchość w jamie ustnej.

Kandydoza przewlekła

Postacie przewlekłe mogą przyjmować formę rzekomobłoniastą, zanikową (w tym protetyczne zapalenie jamy ustnej, zapalenie kątów ust lub język romboidalny) oraz rozrostową, z dobrze odgraniczonymi białawymi grudkami trudnymi do usunięcia. Przewlekłe formy częściej dotyczą pacjentów palących papierosy lub stosujących długotrwałą antybiotykoterapię czy steroidoterapię [3].

Diagnostyka kandydozy jamy ustnej

Rozpoznanie kandydozy polega przede wszystkim na analizie obrazu klinicznego i wywiadzie.

W przypadku braku odpowiedzi na leczenie wstępne pobierane są wymazy z miejsc zmienionych chorobowo. Poddawane są badaniom mykologicznym, obejmującym hodowlę, identyfikację biochemiczną oraz oznaczenie lekowrażliwości grzyba.

W diagnostyce inwazyjnych postaci kandydozy stosowane są także badania histologiczne, serologiczne lub molekularne. Dzięki ilościowej analizie kolonii grzyba w ślinie możliwe jest różnicowanie zakażenia od nosicielstwa [3].

Leczenie grzybicy jamy ustnej

Leczenie kandydozy w obrębie jamy ustnej polega przede wszystkim na ograniczeniu czynników predysponujących, stosowaniu leków przeciwgrzybiczych oraz właściwej higienie jamy ustnej.

U większości osób zalecane jest leczenie miejscowe, w postaci zawiesiny, żelu lub roztworu (m.in. nystatyna, mikonazol czy klotrimazol) zlecane przez lekarza. W przypadku zapalenia kątów ust lekarz może zarekomendować preparaty łączące składniki o właściwościach przeciwgrzybiczych z przeciwzapalnym steroidem. Leczenie doustne może być konieczne w przypadku ciężkiego przebiegu zakażenia oraz u osób z obniżoną odpornością. Wówczas najczęściej stosowane są preparaty zawierające m.in. flukonazol, itrakonazol czy amfoterycynę B.

Artykuł powstał we współpracy z Bausch and Lomb.

Źródła

[1] Szulc M., Grzybicze zapalenie jamy ustnej, Medycyna po Dyplomie 2020/11: https://podyplomie.pl/medycyna/35398,grzybicze-zapalenie-jamy-ustnej [Dostęp online 10.09.2025]

[2] KUNA, Anna & WROŃSKA, Anna. Candida albicans in oral cavity. Journal of Education, Health and Sport. 2023;27(1):27-37. eISSN 2391-8306. DOI http://dx.doi.org/10.12775/JEHS.2023.27.01.003

[3] Lorkowska-Zawicka B., Grzybicze zapalenie jamy ustnej, Medycyna Praktyczna: https://www.mp.pl/otolaryngologia/artykuly/gardlo_i_krtan/107527,grzybicze-zapalenie-jamy-ustnej [Dostęp online 10.09.2025]